HAMANEY’İN “BÜYÜK ŞEYTAN” DOKTRİNİ: İRAN DIŞ POLİTİKASINDA ABD ALGISI

Özgür VURAL

Bilim Uzmanı

Giriş

Ayetullah Ali Hamaney, 1989 yılından bu zamana kadar İran İslam Cumhuriyeti’nin en yüksek dini ve siyasi otoritesi olarak görev yapmış halkına rehber niteliği taşıyan bir devlet adamıdır. Modern İran tarihinin en uzun süre görevde kalan lideri olarak tarihteki yerini almıştır.

Hamaney’in dış politika vizyonu, İran’ı sadece bir ulus devlet olarak değil, İslam dünyasının ve “ezilenlerin” lideri olarak konumlandırmak üzerine geliştirilmiştir. Bu bağlamda ABD’yi “Büyük Şeytan” olarak niteleyerek, her türlü doğrudan müzakereye kuşkuyla yaklaşılmıştır. Bunun yanı sıra Hamaney; İsrail devletini bölgedeki “kanserli bir tümör” olarak tanımlayarak yok edilmesi gerektiğini savunmuştur.

ABD’ye karşıt bir güç oluşturabilmek için Lübnan (Hizbullah), Suriye (Esad rejimi), Irak (Şii milisler) ve Yemen (Husiler) üzerinden bir “Direniş Ekseni” inşa etmiştir. Bu siyasi hamle ile İran’ın savunma hattı ülke sınırlarının dışına (Akdeniz ve Kızıldeniz) taşınmıştır. İran’ın izole yapısından sıyrılması için ise Batı yaptırımlarına karşı Çin ve Rusya ile stratejik ortaklıklar kurulmuştur.

Kavramsal Köken ve Süreklilik

ABD ile ilişki kurmak, Hamaney için Batı kültürel emperyalizmine kapı aralamak anlamına gelmektedir. Bu perspektifte ABD; sekülerizmi, liberal değerleri ve İsrail ile olan stratejik ortaklığı nedeniyle İran’daki İslami devrimin “doğal düşmanı” olarak kodlanmıştır.

İlk kez “Büyük Şeytan” söylemi Ayetullah Humeyni tarafından kullanılmış olsa da, Ali Hamaney bu kavramı kurumsallaştırmış ve 21. yüzyılın küresel siyasetine uyarlamıştır. Hamaney’e göre ABD, yalnızca bir devlet değil; ahlaki yozlaşmanın, emperyalizmin ve İslam dünyasına yönelik gerçekleştirilen olumsuz propagandaların ve bu doğrultuda gerçekleştirilen negatif faaliyetlerin merkez üssüdür. İslam’a karşı ABD tarafından gerçekleştirilen bu psikolojik kökenli siyasi baskıyı bertaraf edebilmek için Hamaney çok kapalı ve sert bir uluslararası diplomasi geliştirmiştir.

Hamaney’in Amerikan karşıtı söylemi üç ana sütun üzerine inşa edilmiştir:

• Varlık Tehdidi: ABD’nin temel amacının İran rejimini değiştirmek değil, İslam Cumhuriyeti’ni “içeriden çürütmek” ve devrimci kimliğini yok etmek olduğuna inanmaktadır.
• Güvensizlik ve Ahde Vefa: Hamaney, ABD ile yapılan hiçbir anlaşmaya tam güven duyulmaması gerektiğini savunmakta olup; 2015 Nükleer Anlaşması (JCPOA) sürecinde ve sonrasındaki tutumu, “Amerikan sözüne güvenilmez” düsturu üzerine inşa edilmiştir.
• Küresel Küstahlık (İstikbar): Hamaney’e göre ABD; dünyadaki ezilenlerin sömürücüsüdür. Bu bağlamda anti-Amerikanizm, dini bir vecibe ve “onur mücadelesi” olarak ortaya konulmuştur.

Hamaney, ABD’nin Orta Doğu’daki askeri varlığını, İran’ı kuşatmayı hedefleyen bir “çevreleme politikası” olarak değerlendirmiştir. Buna karşı geliştirilen “Direniş Ekseni” (Lübnan Hizbullahı, Suriye rejimi, Irak Şii milisleri ve Yemen’deki Husiler), ABD’nin bölgesel planlarına karşı bir asimetrik savunma mekanizması olarak kurgulanmıştır.

Bu strateji, ABD ile doğrudan bir askeri çatışmadan kaçınırken, vekil unsurlar üzerinden sürekli bir gerilim hattı oluşturmayı amaçlamıştır. Hamaney için nükleer program, sadece enerji üretimi değil, “Büyük Şeytan”ın bölgedeki askeri üstünlüğünü dengeleyecek en caydırıcı karttır.

Hamaney, ABD’nin askeri müdahalelerden ziyade kültürel ve teknolojik araçlarla İran toplumunu dönüştürmeye çalıştığını savunmaktadır. İnternet, sosyal medya ve Batılı yaşam tarzı, Hamaney tarafından “Büyük Şeytan’ın sızma araçları” olarak nitelendirilmiştir. Bu bakış açısı, İran’daki internet kısıtlamalarının ve muhafazakâr sosyal politikaların temel meşruiyet kaynağını oluşturmaktadır.

Sonuç

Hamaney için ABD ile ilişkiler hiçbir zaman teknik bir diplomasi meselesi olmamıştır. “Büyük Şeytan” sıfatı, devrimin kimliğini koruyan bir zırh görevi görmüştür. 2026 yılı perspektifinden bakıldığında, Hamaney’in bu uzlaşmaz tutumu İran’ı bir yandan ekonomik yaptırımların kıskacında bırakmış olsa da diğer yandan rejimin ideolojik saflarını sıkı tutmasını sağlayan en güçlü argüman olmuştur.

Ayetullah Hamaney’in “Büyük Şeytan” kavramı, 37 yıllık iktidarı boyunca İran’ın dış politikasının pusulası olmuştur. ABD’yi bir “şeytan” olarak tanımlamak, Hamaney’e hem ideolojik bir tutarlılık hem de siyasi bir manevra alanı sağlamıştır. 2026 yılı itibarıyla Hamaney sonrası dönemde, İran’ın bu “varoluşsal düşmanlık” paradigmasını sürdürüp sürdürmeyeceği veya pragmatik bir dış politikaya geçiş yapıp yapmayacağı, ülkenin yeni dönemdeki en temel kırılma noktası olacaktır.

Kaynakça

Alexander Hamilton Society. “The Most Powerful Man in Iran: Ayatollah Khamenei’s Ideological Tenets.”

Council on Foreign Relations (CFR). “After Khamenei: Planning for Iran’s Leadership Transition.”

Foreign Affairs (2024). “The World According to Khamenei: Why the Supreme Leader Doubled Down on Anti-Americanism.”

İlke Vakfı Platform. “Ali Hamaney Biyografisi.”

Maloney, S. (2020). The Iranian Revolution at Forty. Brookings Institution Press.

Medyascope (2026). “Devrimden, gücünün en zayıf noktasına: İran’ın dini lideri Ali Hamaney kimdir?”

Siyasi Bilimler Dergisi (2025). “Velayet-i Fakih Doktrininde Dış Düşman İmgeleri: ABD Örneği.”

Takeyh, R. (2021). The Last Shah: America, Iran, and the Fall of the Pahlavi Dynasty. Yale University Press.

The Guardian (2026). “The rise and fall of Iran’s ruthless and pragmatic Ayatollah Ali Khamenei.”

TRT Haber (2026). “İran’ın dini lideri Hamaney öldü: Şimdi ne olacak?”

Vatanka, A. (2022). The Battle of the Ayatollahs in Iran: The United States, Foreign Policy, and Political Rivalry. I.B. Tauris.

Fotoğraf: Anadolu Ajansı