ABD’NİN IRAK VE AFGANİSTAN MÜDAHALELERİNİN ULUSLARARASI HUKUK AÇISINDAN UYGUNLUĞUNUN DEĞERLENDİRİLMESİ

Metin Dönmez

ESOGÜ, Uluslararası İlişkiler Bölümü

1999 yılında gerçekleştirilen Kosova müdahalesiyle birlikte, uluslararası hukuk sisteminde bir dönüşüm yaşanmış, insan hakları, insani müdahale, koruma sorumluluğu (R2P) gibi değerler ön plana çıkmaya başlamıştır. Son dönemlerde ve özellikle Kosova olaylarından sonra insan haklarının korunması, uluslararası insancıl hukukun uygulanması, temel insan haklarının ihlal edilmesine karşın politikalar konuşulmaya başlanmış ve müdahalecilik Birleşmiş Milletler (BM) Şartı’nın 39, 40, 41 ve 42. maddelerinde açıklanmıştır. (United Nations, n.d.) 2001 yılında gerçekleşen New York ve Washington Saldırıları sonrası, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO) tarihinde ilk defa üye ülkelerden birinin saldırıya uğraması halinde diğer üye ülkelerin kolektif bir şekilde destek olmasını öngeren 5. maddeyi uygulandı ve BM Şartı’nın 51. Maddesi’nde açıklanan bireysel ya da toplu savunma hakkı temel dayanak olarak gösterildi. (NATO, n.d.) (NATO Update: Invocation of Article 5 Confirmed – 2 October 2001, n.d.) Fakat Amerika Birleşik Devletleri (ABD), İngiliz ortaklarıyla birlikte terörist kamplarını nokta atışlarıyla vurup yok etmek yerine operasyonlarını sahaya yayıp büyük bombalamalar yaparak Taliban hükümetini devirebileceklerini ve bu sayede kurulacak olan yeni koalisyon hükümetiyle sorunun ortadan kalkacağına inanmışlardır. Nitekim bu operasyonlar 15 Ağustos 2021’de Koalisyon Ordusunun ülkeden çekilmesiyle Afganistan, Taliban’ın ülkede tam kontrol sağlamasıyla sonuçlanmıştır.

Tüm bu gelişmelerin tarihine bakıldığında, 11 Eylül Saldırılarının aslında El-Kaide tarafından ABD’ye karşı yapılan ilk saldırı olmadığını anlamak mümkündür. Usame Bin Ladin önderliğindeki örgüt, ABD’ye karşı cihat ilan etmiş, 1998 yılında ABD’nin Kenya ve Tanzanya’daki büyükelçiliklerine bombalı saldırılar düzenlemiştir. Bunun dışında Amerikalıların kendi ülkesi dışında öldürülecekleri tehditleri de yapılmıştır. 1998 tarihli 1214 sayılı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) kararında, Taliban hükümetinin teröristlerin Afganistan topraklarında kamp, sığınak ve eğitim yerleşkeleri kurulmasına göz yumduğu, bu durumun uluslararası barışı ve güvenliği zedelediği raporlanmıştır. (UN. Security Council (53rd year : 1998), 1998) 19 Aralık 2000 tarihli 1333 sayılı BMGK kararında, Taliban hükümetinden Usame Bin Ladin’in teslim edilmesi ve Afganistan’daki terörün durdurulması uyarısında bulunulmuş, Taliban hükümetine yaptırımlar uygulanmasına ve Usame Bin Ladin’in mali varlıklarına el konulması kararına varılmıştır. Bu durumda, 11 Eylül öncesi dönemde de Afganistan’ın barışa yönelik tehditler oluşturduğu ve BM’nin uyarıda bulunup müdahale kararı almış olması doğal ve normal olarak karşılanabilir. Bu konuda tartışmaya sebep olan husus, saldırının bir devlet tarafından değil, bir terör örgütü tarafından yapılmış olmasıdır, ancak BM Şartı 51. Maddeye göre bir devlet meşru müdafaa hakkını başka bir devlet tarafından silahlı saldırıya uğrarsa kullanabilir idi. Geleneksel olarak silahlı saldırının tanımı bu şekilde olduğu için, anlamda ve pratikte teşkil eden sorunlar ve tartışmalara yol açmıştır.

ABD’nin Afganistan’a müdahalesinde birçok devlet meşru müdafaa hakkının kullanıldığını savunmuş ve müdahalenin oldukça geniş bir çerçevede uygulanmasına destek olmuşlardır. Aynı durum, 2003’teki Irak İşgali için geçerli olmayacaktı çünkü bu sefer birçok devlete göre uluslararası normlar terkedilmiş ve müdahale başka bir boyuta evrilmiştir. Hatırlandığı üzere ABD, Irak’a müdahalesini iki temel hukuki argümana dayandırmıştır: terörizme karşı meşru müdafaa ve kitle imha silahlarının Irak’tan çıkarılmasını isteyen BMGK kararını uygulamak. Ancak terörizme karşı savaşa dayanan müdahale uluslararası toplumda pek destek görmemiş, hatta dönemin Dışişleri Bakanı Colin Powell temel olarak dayandırdığı argümanları destekleyecek kanıtları 5 Şubat 2003 tarihli brifingte sunmuştur. Bush yönetimi, 11 Eylül ile Irak işgali arasında bir bağlantı bulunamadığı ortaya çıkınca terörizmle savaş söyleminden vazgeçip BM kararını uygulatmak gerekçesiyle Irak’ta olduklarını söylemeye başlamıştır. 1990’ların başından beri Irak konusu BM’nin gündeminde olan bir konuydu ve BMGK kararlarında Irak’ın yükümlülükleri açıklanıyordu, fakat 1441 sayılı kararla birlikte ABD’nin Irak işgali için gerekçe oluşturulmuş, Irak yükümlülüklerini yerine getirmediği için gerekli olduğuna dair kanıya varılmıştır.  Uluslararası toplumdan çok tepki çeken bu eylem sonucu Bush yönetimi, “önleyici müdahele” kavramını ortaya attılar ve bu kavramla birlikte bir silahlı saldırıya maruz kalmadan önce tehdidin ortadan kaldırılması eyleminin adı konulmuş ve bir zemin hazırlanmıştır. ABD Ulusal Güvenlik Stratejisi Irak’taki kitle imha silahlarını kendi ülkelerine yönelik bir tehdit olarak algılamış ve bu tehdidin ortadan kaldırılması için müdahale edilmesini gerekçe olarak görmüşlerdir, bu da BM Şartı 51. Maddeye aykırı gelmektedir. (Historical Office, n.d. 2006) Önleyici müdahale kavramının uluslararası hukukta henüz bir yeri olmaması da tartışmaları beraberinde getirmekte ve ihtilafa neden olmaktadır. Bu sebepler dolayısıyla Irak’a yapılan müdahale hukuki bir zemin üstüne oturtulmaya çalışılmış, fakat başarılı olunamamıştır. Bununla birlikte uluslararası sistemde egemen devlet kavramı zarar görmüş, haydut devletlerin güç kullanarak egemenliğe karşı ihlalleri gözler önüne gelmiştir.

Kaynakça

Batır, K. (2011). Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Amerikan Müdahaleciliği ve Uluslararası Hukuk. Yönetim Bilimleri Dergisi, 9(1), 115-134.

Historical Office. (n.d.). National Security  Strategy. 

https://history.defense.gov/HistoricalSources/National-Security-Strategy/ Erişim tarihi: 07.04.2025

Nato. (n.d.). Le Traité de l’Atlantique Nord. NATO. 

https://www.nato.int/cps/fr/natohq/official_texts_17120.htm?selectedLocale=r Erişim tarihi: 07.04.2025

NATO Update: Invocation of Article 5 confirmed – 2 October 2001. (n.d.).

 https://www.nato.int/docu/update/2001/1001/e1002a.htm , Erişim tarihi: 07.04.2025

UN. Security Council (53rd year : 1998). (1998, December 8). Resolution 1214 (1998) /: adopted by the Security Council at its 3952nd meeting, on 8 December 1998. United Nations Digital Library System. https://digitallibrary.un.org/record/265447?v=pdf , Erişim tarihi: 07.04.2025

United Nations. (n.d.). United Nations Charter (full text) | United Nations. https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text , Erişim Tarihi: 07.04.2025

Fotoğraf: Anadolu Ajansı